Haberler

Kürtçe mizah: Mîrkut, Tewlo, Pîne…’den Zrîng’e – Sultan Eylem Keleş

Mizahın kavramsal tartışması, gelişim seyri, iktidarlarla ilişkisi üzerine çok yazılıp çiziliyor. Türk basın tarihinde mizahın yeri, edebiyatta mizah gibi konulara ilişkin de çok fazla çalışma, makale, araştırma, kitap bulunabiliyor. Fakat Kürtçe mizah üzerine yapılmış bütünlüklü hiçbir çalışma yok.
-  A  +

Mizahın kavramsal tartışması, gelişim seyri, iktidarlarla ilişkisi üzerine çok yazılıp çiziliyor. Türk basın tarihinde mizahın yeri, edebiyatta mizah gibi konulara ilişkin de çok fazla çalışma, makale, araştırma, kitap bulunabiliyor. Fakat Kürtçe mizah üzerine yapılmış bütünlüklü hiçbir çalışma yok.

Kürtçe, konuşma oranının okuma oranına göre daha yüksek olduğu bir dil ve bunun en büyük sebebi Kürtçe okuma-yazma eğitiminin, yani anadilinde eğitimin olmayışı. Anadilinde eğitim eksikliği, insanların konuştukları, rüya gördükleri, kendilerini en iyi ifade ettikleri dilde kitap ve dergi okuma alışkanlıklarını olumsuz yönde etkiliyor. Mizah dergilerinin burada bir avantajı var, o da anlatılmak istenenin görüntüyle (çizimle) desteklenmesidir. Ama bu yine de insanların Kürtçeyi konuşur gibi okuyamadıkları gerçeğini değiştirmiyor. Bu noktada, Kürtçe mizah ancak Kürt dili ile bağlantılı olarak kendisini ifade edebilir. Yazılı anlatım olmadıktan sonra, sözlü anlatım bunu bir yere kadar taşır. Ezcümle, Kürt mizahı/Kürtçe mizahın gelişimi Kürtçeye yönelik asimilasyon politikalarına göbekten bağlıdır.

Mizahın kökeni, sözlü kültürdür. Kürt edebiyatı ve Kürt mizahı da sözlü kültürden oldukça beslenmektedir. Kürtçe mizah, politik mizah odaklıdır. Kürtçe mizahın asıl başarısı hala sözlü kültürde kendini göstermektedir. Bunun nedeni, daha önce de dikkat çektiğimiz gibi Kürtçenin yazılı dilden çok sözlü dilde kendini var etmesi olabilir. Aynı zamanda Kürtçenin fonetik dil yapısından kaynaklandığı da iddia ediliyor.

Peki, “Kürt mizahı hangi temel öğeler üzerinde yükseliyor? Beslendiği kaynaklar kültürler var mı? Kürt mizahı, öncelikle Kürt sosyolojisinin toplamıdır. Çünkü Kürt yaşantısının bütün dönemlerine tanıklık yapıp düşündüren kahkahasını koymuştur. Ama Kürt mizahı, başka bir dil aracılığıyla yapılan mizah değildir. Geleneksel Kürt mizahı, Kürtlerin şevbêrklerinde hayat bulmuştur. Gece kurulan divanlar da –bugün bazı bölgelerde hala öyle-siyasetten aşka kadar gündelik hayat mizahi bir dille anlatılırdı. Anlatıcılar, geceleri halkı gülmekten mest ederlerdi. Kürtlerin hayat ideolojileri radikal olmadığı için her şeyleriyle dalga geçebilmişlerdir; cami imamlarından tutun da ‘siyasi abi’lere kadar…” (Koçer, 2005)

Kürt mizahı/Kürtçe mizah, yukarıdaki alıntıdan da anlaşıldığı üzere köklü ve eskiye dayanan bir gelenekten besleniyor ve kapsamı çok geniş; her şey ama her şey bu mizaha dâhil edilebilir ve mizahın konusu olabilir. Kürt mizahı başka birçok kültürden de etkilenmiştir; başka birçok kültürü etkilemiştir. Mesela Kürt mizahında “Şemo” tiplemesi vardır; Şemo, Asuri, Ermeni geleneğinden besleniyor.

Mizahın toplumsal baskının ve şiddetin arttığı dönemlerde kendini var ettiği bilinen bir gerçektir ve tüm toplumlar için geçerlidir. Gazeteci-yazar Evrim Alataş’ın İletişim Yayınları’ndan çıkan ‘Mayoz Bölünme Hikayeleri’ isimli kitabı da bunun örneği sayılabilir. “Evrim Alataş, bu kitabında 1990’ların ‘olağanüstü hal’ ortamında Kürtlerin yaşadığı mezalimin mizahını yapıyor. Hayatın içinde akıp giden trajikomiği anlatıyor aslında. Hem zalimin dar kafalılığına hem de mazlumun en berbat durumlarda bile bir ‘komiklik’ bulma becerisine tanıklık ediyor.” Erken yaşlarda kansere yenik düşerek aramızdan ayrılan Evrim Alataş, trajediden mizahın doğduğunu bizlere bir kez daha göstermiştir.

Günümüzde hala yayın hayatını sürdüren, Kürtçe yayın hayatında bir ilk olduğu sanılan Kürtçe mizah dergisi Zrîng’den önce de Mîrkut, Îsot, Tewlo ve Pînê… gibi çeşitli mizah dergileri çıkartılıyor. Bu konuda bütünlüklü, kapsamlı bir çalışmanın eksikliği sebebiyle ulaştığımız bilgiler, birbirleriyle çelişebiliyor. Örneğin; her yazıda başka bir mizah dergisi Kürtçe mizahın ilk örneği, temel taşı olarak belirtiliyor. Biz bu noktada, bu konuda daha önce çalışmalar yapmış ve bu yayın hayatı içerisinde çalışan gazeteci-yazar Özgür Amed’in görüşlerine başvuracağız.

Özgür Amed ile yaptığımız görüşmede, Kürtçe mizah dergilerinin tarihsel serüveni ile ilgili bize verdiği bilgiler şöyle:

Mîrkut
İlk Kürtçe mizah dergisi ‘Mîrkut’ kabul edilir. 1 Temmuz 1985’te Stockholm’de yayımlanır. Mahmud Lewendî yayın sahibi ve yönetmenidir. Kuruluş sloganı ‘Mîrkutên xwe bilind bikin’ (Tokmağınızı yükseltin) olarak belirlenir. Mizahın vurucu gücüne atfen iyi bir seçimdir. Mîrkut ilk olarak yılda sadece iki sayı çıkarma kararı alır. İmkanlar dahilinde iyi ayda bir çıkarma fikri de vardır. Dil sadece Kürtçenin Kurmancî lehçesidir. Dergi salt mizah yapma hedefiyle çıkmaz; mizah üzerine araştırmayı da kapsar. Ayrıca bu dergiye destek verecek herkesin mizahın genel kanunu olan ‘zimandirêj’liğe (sivri dilliliğe) açık olması gerektiği vurgulanır. Derginin içeriği Kürdün sosyolojik dünyası üzerinedir. İlk kapak ‘dil öğrenme’ üzerine eleştiridir. Fıkra, anı, kelime oyunları, ironi, atasözleri vs. yoğunca kullanılır. Dergide karikatür azdır ve yazı yoğunlukludur. Yazarlar çeşitli takma adlarla yazarlar. 

İkinci sayı Elvis Presley’in Kürt çıktığı kapağı ile Ekim ayında yayımlanır. Presley’in başında şal vardır. İlerleyen sayfalarda ise bir Kürt olarak nasıl sürgün edildiği, nerelerde neler yaşadığı genişçe anlatılır. İlk sayıdan farklı olarak bu sayıda Soranî lehçesi ve Kürtçe-Türkçe karışımı bir dil de kullanılır. Yöntem olarak ilk sayının tarzı devam ettirilir; yaratıcı unsurlara önem verilir. 

Mîrkut yaklaşık 1.5 yıl aradan sonra, 1987 tarihinde ‘Kürt Rambo’ kapağı ile üçüncü sayısını çıkartır. Derginin editör yazısına yansıdığı kadarıyla maddi sıkıntılar büyük bir sorundur, bir ikincisi gönüllülük esasına dayalı kolektif olarak çıktığı için çeşitli zorluklar yaşanmaktadır. 

Mîrkut dergisi sadece 3 sayı çıkabilmiştir. İlk sayısı çokça ilgi görmüş olmalı ki daha ikinci sayısında yeni bir mizah dergisinin duyuru ve müjdesi verilir: Zengıl.

Zengıl
Bu dergi Avrupa’da çıkıyor. Sürgün hayatı yaşayan ve yazı-çizi ile uğraşan Kürtlerin bir ürünü olarak raflardaki yerini alıyor. Herhangi bir sayısına ulaşamadığım için içeriği hakkında bir fikrim yok. 4-5 sayı çıktıktan sonra o da son bulur.

Îsot
Aynı yıl (1985) ilk Kürtçe karikatür dergisi de çıkar; adı Îsot’tur. Herkesin ağzına acı sürmeye yeminli bu dergi, akıl dolu eleştiri ve çizgileri ile 1987 yılına kadar devam eder. İki ayda bir çıkan dergi 1987 yılında 8. sayısı ile okurlarına veda eder. 

Bu dergide yazı azalmış, çizimler ön plana çıkmıştır. Siyaset daha belirgin olarak yer almaktadır. 

Avrupa’daki Kürtler etrafında gelişen bu dergilerin hiçbiri çok uzun ömürlü olmaz. Siyaset ve sosyal yaşam harmanlanarak hiciv edilir. Sayfalarda Avrupai bakış açısı, Avrupa’da ortaya çıkan yaşamsal çelişkiler daha çok yer edinir.

[...]

Yazının devamı için: Gazete Karınca

https://gazetekarinca.com/2020/07/kurtce-mizah-mirkut-tewlo-pine-den-zringe-sultan-eylem-keles/