Ohannes Şaşkal - Taniel Varujan’ın “Bir Mayıs”a adanmış şiiri, onun 1912 yılında, İstanbul’da yayımlanan Pagan Şarkılar (Hetanos yerker) adlı kitabının, Golgota Çiçekleri (Goğgotayi dzağigner) başlığı altındaki üçüncü bölümünde yer alır. Değerli arkadaşım, Ermeni Edebiyatı tarihçisi, araştırmacı yazar Sevan Değirmenciyan’dan edindiğim bilgiye göre, Varujan’ın “Bir Mayıs” şiiri, ilk kez 1 Mayıs 1912 tarihinde, “Tokat’ta kaleme alındığı” notuyla İstanbul’da yayınlanan Azadamart gazetesinin 874. sayısında yer alır. Sanırım İstanbul’daki ilk 1 Mayıs kutlaması da aynı yıl, aynı güne denk gelir.
Bu şiir, Osmanlı coğrafyasında, “Bir Mayıs” için yazılmış ilk şiir midir? Bilmiyorum. Değilse eğer, ilk ve önemli şiirlerden biri olmalı, mutlaka! Golgota Çiçekleri şiir toplamında, Bir Mayıs şiirinden başka, İşçi Kız (Panvoruhin), Bekleyiş (Isbasum), Terkedilmiş (Ingetsigı), Ölen İşci (Mernoğ Panvor), Aldatılmış Bakireler (Khapvats Guyser), Makinalar (Mekenanerı), Ara (Tatar)… gibi şiirlerde, daha ziyade emek dünyasına ve emekleriyle yaşama tutunan insanların dramlarına, makinalaşmaya, makinalaşmayla insanın yabancılaşmasına, sermaye düzeninin yıkıcı, ölümcül karakterine ve toplumsal değişimlerle vücut bulan nice acılı yokluk, yoksulluk hâllerine tanıklık ederiz.
Sadece kaba çizgileriyle ifade edecek olursam, diyebilirim ki: Dönemin Osmanlı iktisadi yapısı, Avrupa’nın o zamanki mevcut kapitalist üretim biçiminin bir hayli uzağında ve fakat onun ürettiği mallara bağımlı; ağırlıklı olarak toprağa dayalı, feodal yapıda bir tarımsal üretimle, manifaktürel düzeyde süren, emek yoğun bir sınai üretim biçimiyle, henüz endüstriyel üretim için gerekli olan altyapıdan, olanak ve koşullardan yoksundur. Taniel Varujan Avrupa’da edindiği eğitimle donanımlı ve aynı zamanda sosyalist düşüncelere de eğilimli bir aydın olarak, anavatana döndükten sonra, işte dönemin bu görünümdeki emek dünyasını konu edinir, kaleme aldığı “Bir Mayıs” şiirinde; elbette, Avrupa’daki kapitalist sisteme dair eleştirel gözlem ve düşüncelerle yüklü olarak.
Ünlü romancı, eleştirmen ve araştırmacı yazar Hagop Oşagan, Batı Ermeni Edebiyatı Panoraması (Hamaynabadger arevmıdahay kraganutyan) adlı külliyatının Taniel Varujan’ı konu edinen bölümünde, özetle: “Bir Mayıs” ve yukarda isimleri zikredilen benzeri şiirlerde uç veren görüş ve fikirlerin, lirik şiirimizde alışık olmadığımız bir tarzda, mevzunun derin ve geniş hassasiyetleriyle birlikte, o güne dek hiç işlenmediğine değinir. Beri yandan da, onların büyük çoğunluğunun, idealize edilen bir düşüncenin zihinsel çabalarla gerçekliğe uyarlanmış olmalarından yakınır. Daha ileri giderek, “(…) Golgota Çiçekleri’nin bu demetini, toplumsal ıstırapların mihrabına konmuş güzel fakat yapma bir taç olarak nitelendirmeli.” der.
Yer yer romantik, hatta fantastik anlatımlara, abartılı mecazlara yer verse de, söylemek istediklerini ağırbaşlı bir üslupla dile getirir Taniel Varujan, “Bir Mayıs” adlı şiirinde. Daha ilk dizelerde, emekçilerin kendine ve doğaya yabancılaşmasına işaret eder Varujan. Sömürü sisteminin emekçi insana bakışını karakterize eden şu son derece çarpıcı “ekmeğin kurbanları” nitelemesiyle, onların nesneleştirilmelerine işaret eder… Doğasından kopartılan, paryaya indirgenen o, gün doğmadan madenlere, atölyelere tıkılan, günbatımından sonra azat edilen ağır koşullardaki işçiler için bir başkadır “güneş”in anlamı ve ne kadar can yakıcıdır, “güneşe hasret” kalmak…
[...]
Yazının devamı için: Agos
http://www.agos.com.tr/tr/yazi/23980/taniel-varujanin-bir-mayis-i