Erol Taymaz
Bu yazıda sayım sonuçlarını değil, 2002 ve 2010 genel nüfus sayımlarında etnik adlandırma verilerinin nasıl düzenlendiğini inceleyeceğiz.[1] Fakat öncelikle bazı terminoloji ve tercüme sorunlarına değinmek gerekiyor.
“Halklar hapishanesi” olarak tanımlanan Çarlık Rusyası’nın yıkılmasından sonra yerine Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) kuruldu. Çok sayıda etnik topluluğun yaşadığı SSCB’de ulusal sorunun çözümü olarak “ulusal bölgesel özerklik” benimsendi ve bu kapsamda etnik toplulukların tanımlanmasına ilişkin sınıflanmalar geliştirildi. Etnik topluluklar “ulus”, “milliyet”, “aşiret”, “etnografik grup” ve “ulusal grup/azınlık” gibi sınıflara ayrılırken, bir ölçüde buna paralel olarak “birlik cumhuriyeti”, “özerk cumhuriyet”, “özerk bölge” ve “özerk/ulusal yöre” şeklinde farklı düzeylerde ulusal bölgesel özerklik biçimleri oluşturuldu.[2] SSCB’nin dağılmasından sonra Rusya Federasyonu’nda (RF) özerk yapılanmalar ve etnik adlandırmalar kısmen benzer şekilde devam etti.
Rusça etnik adlandırma ve sınıflamalara ilişkin terimlerin bire bir karşılıklarının olmaması, bu terimlerin Türkçeye çevrilmesinde sorunlara yol açıyor. Bu nedenle bu yazıda etnik adlandırmaların Rusçasını da kullandık. Türkçe tercümede, yaygın olarak kullanılan terimleri tercih ettik. Bu nedenle Кабардинцы’yi “Kabardeyli” veya “Kabardalı” olarak değil, “Kabardey” olarak yazdık. Bunun iki istisnası var. Абазины’i “Abaza” olarak değil, Rusça aitlik eki (“-in”) ile, “Abazin” olarak yazdık, çünkü Türkçe “Abaza” kavramı çoğu kez Abhazlar için de kullanılıyor. Адыгейцы için de “Adıge” değil, tam karşılığı olan “Adıgeyli” terimini seçtik, çünkü Rusça Адыгейцы terimi tüm Adıgeleri kapsamıyor.
RF Anayasası’na göre (Madde 26) “herkes milliyetini belirleme ve açıklama hakkına sahiptir ve kimse milliyetini belirlemeye veya açıklamaya zorlanamaz”. Bu nedenle, Rusya Federal Devlet İstatistik Bürosu’nun (Rosstat) açıklamasına göre, nüfus sayımlarındaki “milliyetiniz” (Ваша национальная принадлежность) sorusunun cevabı değiştirilmeden sayım formuna yazılıyor[3]. 14 yaşından küçükler ve akli melekeleri yerinde olmayanların milliyeti ebeveynleri veya yasal vekilleri tarafından tanımlanıyor. Sayılan kişi milliyetini açıklamak istemezse, sayım formunda cevapsız olduğu belirtiliyor.
Nüfus sayımına katılan kişiler, istedikleri etnik adlandırmayı yazdırdıktan sonra, verilen cevaplar, kişinin milliyet ve anadili gibi sorulara verdiği cevaplar kullanılarak toplulaştırılıyor. Toplulaştırma işlemi için Rusya Bilimler Akademisi Etnoloji ve Antropoloji Enstitüsü tarafından oluşturulan ve ilgili Nüfus Sayımı Çalışma Grubu tarafından onaylanan “milliyetler” (национальности) ve “etnik gruplar” (этнических групп) listesi kullanılıyor. Örneğin 2002 nüfus sayımına katılanlar en az 776 farklı isim yazdırdı.[4] Bu 776 farklı isim Etnoloji ve Antropoloji Enstitüsü tarafından belirlenen 142 milliyet ve 40 etnik gruba indirgendi. 2010 sayımında ise 145 grup ve 48 alt-grup tanımlandı (2010 nüfus sayımı metodoloji açıklamasında “milliyet” ve “etnik grup” yerine “grup” ve “alt-grup” kavramları kullanıldı). Sayıma katılanların kendi adlandırmalarına ilişkin veriler sadece metodoloji açıklamasında yer alıyor; nüfus sayımına ilişkin tablolar toplulaştırılmış tanımlara göre hazırlanıyor.
2002 ve 2010 nüfus sayımlarında Adıgeler 4 grupta tanımlandı: Адыгейцы [Adıgeyli], Черкесы [Çerkes], Кабардинцы [Kabardey] ve Шапсуги [Şapsığ]. (Şapsığlar 1989 sayımında “Adıgeyliler” içinde sayılmıştı.)[5] Bu sınıflamada “Adıgeyli”, “Çerkes”, “Kabardey” ve “Şapsığ” terimleri, sırasıyla, Adıgey, Karaçay Çerkes, Kabardey Balkar cumhuriyetleri ile Şağsığ bölgesindeki Adıgeleri tanımlamak için kullanılıyor. Abazalar da Абазины [Abazin] ve Абхазы [Abhaz] olarak iki gruba ayrılmış durumda.
Anadili sorusuna verilen cevaplar da benzer şekilde değerlendiriliyor. Fakat anadil konusunda yazın dilleri esas alınıyor. Bu nedenle Adıgece, адыгейским (Adıgeyce) ve кабардино-черкесским (Kabardey-Çerkesce); Abazaca da абазинским (Abazince) ve абхазским (Abhazca) olarak ikişer gruba ayrılıyor. Benzer şey Karaçay ve Balkarlar için de geçerli. Karaçay ve Balkarlar iki ayrı grup olarak, dilleri ise ise tek dil olarak карачаево-балкарским (Karaçay-Balkarca) olarak tanımlanıyor.
2002 nüfus sayımında, sayıma katılanların kendilerini nasıl tanımladığına dair veriler Tablo 1’de görülüyor (bu tabloda sadece bazı Kuzey Kafkasya halklarına ilişkin veriler yer alıyor). Tabloda görüldüğü gibi 2002 sayımında 148 kişi kendisini “Abzeh”, 15 kişi “Bjeduğ”, 128,262 kişi “Adıgeyli” olarak tanımlamış. Bu kişilerin tamamı yayımlanan istatistiklerde “Adıgeyli” altında toplanıyor.
[...]
Yazının devamı için: Jıneps Gazetesi (https://www.jinepsgazetesi.com/rusya-nufus-sayimlarinda-etnik-adlandirma-14120.html)