Di vê civînê da, raporên serdema yek partîbûyînê wê têkeve nava senifandineke kategorîk û kronolojîk; girîngtirîn tişt, heta îroj hem di raya giştî da hem di akademîyê da bi rêya sê raporên ku têra xwe nayên zanîn, tespîtên CHPyê ku li ser Kurdan an jî weke bi nav kirina wê ya di lîteraturê da ‘’Gelemşeya Kurdîtîyê’’ wê bibe mijara nîqaşê. Ji van sê raporan ya yekemîn Hasan Reşit Tankutê ku parlementerê CHPyê, di payîza 1940an da wextê ew konferansên ku di Wan, Mûş, Bedlis û Sêrtê da pêşkêşî dikir di derheqê bajarê ku dihat behskirin ji nîşeyên şeş rûpelan pêk tê. Ya duyemîn di payîza 1942an da sekreterê umumî yê CHPyê Memduh Şevket Esendalê ku di rêwîtîya encama ew 12 bajarên di Vilayet-î Şarkiyeyê de derbas dibe raporeke bi 87 rûpelî ye. Ya sêyemîn jî ji alî parlementerê CHPyê yê Karsê Cevat Dursunoğlu hatîye amadekirin û di 27 Adar 1944an da ji sekretere umumî yê CHPyê ra hatîye pêşkêşkirin, bi navê ‘’Türkiye’deki Azınlıklara Dair’’ û raporeke 37 rûpelî ye. Di vê civînê da, ev her sê raporên ku bûne mijara axaftina referans hatiye girtin û wê hewl bê dayîn ku wêneyên bûrokratîk, çandî, aborî, sîyasî, civatî, demografik û etnîkî ya salên yekpartîbûyînê ya wilayetî Şerqîyeyê were girtin. Bi vegotineke din di civînê da li gor tevgera raporan wê li ser dabeşkirina terîtoryal, mezhebi, olî, zimanî û etnîkî ya nifûsa Vilayet-ı Şarkiyeyê da; mêjera nifûsa filehan di bajaran da û bi gotina nûnerên raporan ji bo dewletê talûke bûyîn an nebûna wan; xwestekên gel yên sîyasî û nêrîna li hember pêrgala Kemalîst ; bi gel ra têkîlîya cendirme û bûrokratên xwecihî û li ser vegotinên elîtên Kemalîst ên derheqê ‘’dahatûya’’ rejîma komarê bê sekinin. Di encama van tiştan da nêrîna CHP ya serdemê li hember ‘’Gelemşeya Kurdî’’ û li ser fikarên reyên li ser çareserkirinê were axaftin.
ERCAN ÇAĞLAYAN di sala 1980yî da li Bîngolê hatîyê dinê, dibistana seretayî û dibistana navîn jî li vî bajarî qedandîye. Li Zaningeha Erzurum Ataturkê di beşa dîrokê da lîsans(2001), master(2008) û doktora(2012) xelas kirîye. Di Rêbendana 2019an da li ser pisporîya dîroka sîyasî bû doçent. Hin mîjarên sereke yên pêwenîdar e; dîroka bajaran, netewperwerî, komên etnîkî, kêmar, netewe-dewlet, modernîbûna kemalîst, modernîzm, xebatên madûnîyetê. Nivîs, hevpeyvîn û gotarên nivîskar bi vî awayî ne; Bilge Adamlar, Birikim, İçtimaiyat, Kürt Tarihi, Milel ve Nihal, Radikal, Şarkiyat, Tarih Okulu, Tarih ve Gelecek, Turkish Studies, rojname û kovarên mîna Vate û Yeni Türkiye hat weşandin. Pirtûkên Çağlayan ên hatine çapkirin ev in: Cumhuriyet’in Diyarbakır’da Kimlik İnşası [1923-1950], Weşanên İletişimê, 2014; Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, Weşanên Zanîngeha Bilgîyê ya Stenbolê, 2016; Kemalist Ulus-Devletin İnşası: Eğitim, Kültür, Mekân ve İskân Politikaları, Açılım Kitap, 2018; Cumhuriyet’in Doğu’su: Devlet, Parti, Toplum, Weşanên Pinarê, 2019; “Dünyada Van”: Nüfus, Etnisite, Tarih ve Toplum (Der.), Weşanên İletişimê, 2019 ve “Burası Muş’tur”: Tarih, Toplum, Kültür ve Edebiyat (Ed.), Weşanên Pınarê, 2019.
----------
Bu toplantıda, tek parti dönemi raporları kronolojik ve kategorik olarak bir tasnife tabi tutularak kritize edilecek; daha mühimi, bugüne dek hem akademide hem de kamuoyunda yeterince bilinmeyen üç rapordan hareketle CHP’nin Kürtler veyahut literatürdeki adlandırmasıyla “Kürtlük Meselesi” hakkındaki tespitleri tartışmaya açılacaktır. Söz konusu üç rapordan ilki, CHP mebusu Hasan Reşit Tankut’un 1940 Sonbaharında Muş, Bitlis, Siirt ve Van’da verdiği konferanslar esnasında mezkûr vilayetler hakkında tuttuğu altı sayfalık notlardan oluşmaktadır. İkincisi, CHP Genel Sekreteri Memduh Şevket Esendal’ın 1942 Sonbaharında Vilayat-ı Şarkiye’deki on iki vilayete yaptığı seyahat neticesinde kaleme aldığı seksen yedi sayfalık rapordur. Üçüncüsü ise CHP Kars mebusu Cevat Dursunoğlu tarafından hazırlanan ve 27 Mart 1944 tarihinde CHP Genel Sekreterliği’ne sunulan Türkiye’deki Azınlıklara Dair İşler isimli otuz yedi sayfalık rapordur. Bu toplantıda, bahse konu üç rapor referans alınarak Vilayat-ı Şarkiye’nin tek partili yıllardaki etnik, demografik, idari, içtimai, siyasi, iktisadi, kültürel ve bürokratik fotoğrafı çekilmeye gayret edilecektir. Diğer bir anlatımla toplantıda, raporlardan hareketle, Vilayat-ı Şarkiye’deki nüfusun etnik, dilsel, dinsel, mezhepsel ve teritoryal dağılımı; gayrimüslim nüfusun vilayetlerdeki yekûnu ve raportörlerin deyimiyle bunun devlet için “tehlike” arz edip etmediği; halkın siyasal temayülleri ve Kemalist rejime bakışı; jandarma ve diğer yerel bürokratların halkla ilişkileri ve en nihayetinde Kemalist elitlerin Cumhuriyet rejiminin “istikbali”yle ilgili söylemleri üzerinde durulacaktır. Tüm bunların neticesinde dönemin CHP’sinin “Kürtlük Meselesi”ne bakışı ve bunun “çözüm” yollarına dair fikirleri hakkında konuşulacaktır.
ERCAN ÇAĞLAYAN 1980 Bingöl doğumlu Çağlayan, ilk ve orta öğrenimini aynı şehirde tamamladı. Erzurum Atatürk Üniversitesi’nde tarih alanında lisans (2001), yüksek lisans (2008) ve doktora derecesi (2012) aldı. Ocak 2019’da siyasi tarih alanında doçent oldu. Başlıca ilgi alanları şehir tarihi, milliyetçilik, etnik gruplar, azınlıklar, ulus-devlet, Kemalist modernleşme ve maduniyet çalışmaları olan yazarın yazı, röportaj ve makaleleri Bilge Adamlar, Birikim, İçtimaiyat, Kürt Tarihi, Milel ve Nihal, Radikal, Şarkiyat, Tarih Okulu, Tarih ve Gelecek, Turkish Studies, Vate ve Yeni Türkiye gibi gazete ve dergilerde yayımlandı. Çağlayan’ın yayımlanmış kitapları şunlardır: Cumhuriyet’in Diyarbakır’da Kimlik İnşası [1923-1950], İletişim Yayınları, 2014; Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2016; Kemalist Ulus-Devletin İnşası: Eğitim, Kültür, Mekân ve İskân Politikaları, Açılım Kitap, 2018; Cumhuriyet’in Doğu’su: Devlet, Parti, Toplum, Pınar Yayınları, 2019; “Dünyada Van”: Nüfus, Etnisite, Tarih ve Toplum (Der.), İletişim Yayınları, 2019 ve “Burası Muş’tur”: Tarih, Toplum, Kültür ve Edebiyat (Ed.), Pınar Yayınları, 2019.